MINO LE FIMCAWNNAK

Phungthlukbia 2:1-12, 3:14-15

Biahmaithi:  Kan Bible zoh tikah fimnak hi biapi tuk ah a chiah i hmun 200 ah a tial. Kan Bible Uk 66 chungah Uk 17 nih fimnak kong an tial. Deut 3,Samuel 4,Siangpahrang 15,Chanrelnak 10,Ezra 1,Job 25,Salm 11,Phungtlukbia 63,phungchimtu 21,Isaiah 6, Jeremiah 10,Ezekial 5, Denial 7,Obidiah 2, Malakhi 1, Mathai 3, Mark 1, Luke 7, Lamkaltu 5 an tial hna. Biakam hlun lawng siloin Biakam thar zong nih tampi an tial. Cawnnak kong hi voi (5) kan Bible ah aa tial ve. Hngalhnak kong hi voi (164) a tial ve.Hi pathum a thlur pi cu fimnak an si. An pathum ningin kan fonh a si ahcun voi 369 a si. Cucaah Pathian nih hin fimnak hi biapi tuk ah a chiah ti hi hmuh khawh a si. Zeicatiah a mah zong a fim mi Pathian a si. Phungthlukbia 3:19-20 “Bawipa nih fimnak in vawlei kha rak dirh; hngalhthiamnak in van kha a hmunhter hna; a thiamnak thawngin ti thuk hna cu an i sat i khuadawm nih dap kha a thlak hna.” Phungthlukbia Dal 1-Dal 31 tiangah fimnak aitel lonak Dal a um lo.                             

 

Pathian nih van le vulei hi fimnak in a ser bantukin a sermi vulei uktu zohkhenhtu ding minung zong hi fimnak a pek, cu minung chung lila cung zong ahhin a mah riatuantu tha le a saltha ca ding ahcun mifim le mi thiamsang kha  a hman hna. Cu cu al awk a tha lomi a si. Isreal tuanbia kan zoh tikah an hruaitu (leader) pawl hna kha mifim le thiamnak a ngeimi lawngte an si. Moses, Paul, Saul Siangpahrang te hna pawl zong kha cawnnak tling a ngeimi an si hna. Cucaah Pathian saltha tling taktak si khawhnak dingah hin vulei fimnak a ngeimi le thiamnak  ngeih kha a herh ve. Zeicatiah Pathian mi hman kan zoh hna tikah hmuh khawh a si. Cucaah fimnak hi vulei ahhin a biapi tuk ti cu upa hngakchia thlu loin kan theih cio mi a si.Pathian nih minung hi kawlhawl dingin an kan ser ti hi, pakhatnak ah kan theih a herh. Cucaah vulei ahhin fimnak ngeih kan duh ahcun fimnak kan kawl kha kan nih kan rian  a si.  Cucaah Kan Chin mino kan zate nih kan no lio caan ah fimnak kha biapi ah chia in biatak tein thih nun ruat loin kan kawl kha kan nih kan rian ngan bik a si.

                                                                                                                                                                                   

Chan nih a kalpi ningin  minung kan nunning, kan ruahning, hmuhning le, umtuning zong kan rak i thleng cuahmah ve. Cu nihcun upa , hngakchia le mino ti thleidannak um loin, kan mah le kan sining cio in a kan luan hnawh i kan ziaza (habit) ah a rak i cang beh. Cu chantiluan chungah mino hna i kan fimcawnnak (Education), chawva kawlnak (Business) le zatlang dirhmun (Social Living Standard) hna cu khuaruahhar in a rak kan thlen. Kan vuleipi hi a rang tukin a tli chin lengmang.

 

Fimcawnnak (Education)

Tuchan fimcawnnak hi buaktlak in kan zoh i hlan deuh lio 19th century chan he kan tahchunh a si ahcun a thangcho hrimhrim ti khawh a si. A thangcho hrimhrim ko ti a kan theihternak cu tulio i kan hman cuahmah mi New Technology a si mi hna Computer, Internet, Mobile, MP4,MP3 le a dangdang seh thilri pawl hna hi an si. Hi bantukin thilri a um hlan deuh chan ahcun cawnnak hi duhsah tein sianginn khan chung lawng in le hmuhtonmi hna lawngin rak cawn a si. Sihmanhsehlaw hi thilri pawl rak ser hman an sinak nih nihin  kan cacawn nak ah tampi a bawmh, lung a fianter deuh, tha a damter deuh i caan tawi te ah thiam khawhnak a kan pek. Rang tukin a thangchomi fimnak ruangah hi New Technology hna hi nihin ah fawi tein kan hmankhawh ve cang hna. Nihin a chuak tharmi seh thilri hi thaizing ah a hlun colh lengmang. Cu i a ruang bik cu fimthiamnak a thancho tuk ruangah a si. Vuleicung minthang a simi Oxford University i Vice Chancellor a kai tharmi Andrew Hamilton nih cun  (Universities) nih hin nihin ahcun fimnak le theihhngalhnak lawng pek ding i tim awk a si ti lo, vuleipi hi zalong tein dotthlat khawhnak zong chimh cawnpiak chih an hau cang a ti. Cu fimthiamnak le theihhngalhnak, thilthar serkhawhnak a thancho tuk tikah hin vawleipi hi khuafate pakhat ah a canter cang ti cu mikip nih kan theih cio mi a si cang.

 

 

Cu tluk in a thangcho mi chan IT chan ahcun  kan nih mino zong khua a sa ve mi kan si hna. Cu lio ah zeihmanh tuah  loin kan um sawhsawh awk a si lo. Tahchunhnak ah India ram ummi in ka van langhter lai. Hawi tlukin phaisa kan ngei lo nain kan umnak ram hi Democracy ram a si caah kan mah le khap tawk tete in cawn ding tampi kan umnak hmun ahhin  a um. Cu zong cu kan cawng hna lo.Tahchunhnak ah Donbosco nih computer cawnnak an tuah mi free zongah kan cawng lo, English cawnnak zongah kan cawng lo, cun a lengah  kai i Donbosco bawmh hal ding zong kan hal hna lo. Ca kan cawn tikah le cawn sawhsawh in kan cawng. Kan Chin mi 90 percent cu Bible sianginn a kaimi an si. Bible Sianginn a chuakmi 90 percent cu mah duhherh hmanh an i tlamtlinh lo. Midang bomh an hal thiamthiam. Kum 3 India ah mirang holh in ca a cawngmi nih mah herh tlamtlinh lo awk a si lo. Ka soisel hna nak siloin  Church ah maw, community ah upa thim kan herh hna tikah Bible sianginn chuak pawl thim awk ah an tlak lo. An nunzia zongin thim awk a tlak lomi an tampi hawi. Khrihfabu kip zoh hna ulaw an mino hruaitu pawl hi Bible sianginn chuak pawl an i tel lo. Kan Chin mi nih kan ruah ning ah Bible sianginn kaimi cu Pastor riantuan dingah kan rak ruah, Pastor rian cu chim lo mino upa, Khrihfa upa ca hmanh ah a tlak lomi kan tamtuk. Hi zong hi kan Chin mi  nih fakpi in kan ruah  aherh cang. Ca tampi kan rel a herh. Bible sianginn a kaimi kan nau le pawl  a cheu khat le bang cu Bible ca pakhat le Dictionary pakhat lawngin kum an dih, a dang ca an rel ti lo, a dang ca an rel ti lo tikah an theih hngalhnak a tlawm i, midang biachimtu lawng  an ngai cang. Fakpi Mino nih kan ruah  a herh cang.

 

 

Thanchonak nihcun thatnak lei he chiatnak le he kaphnih in a phi a rak chuahpi ve. Cu lak i a rak biapi tukmi pakhat cu kan fimthiamnak nihcun  kan miphun, kan ram le kan mah a kan hrawktu a si lo ding kha a herh. Bianabia ah, Computer cu Game celhnak sawhsawh ah hman loin pawcawmnak (riantuannak) tu ah kan hman deuh awk ding a si. Internet zong hi Facebook le chatting lawng ah hman loin dotthlatnak le theihhngalhnak kawlnak a kan bawmtu dingin kan hman awk a si. Thil a thalo zohnak le a herh tuk lemlo chatting sawhsawh hna ah kan hman awk a si. Vulei khua caan ah ram thangcho ciami hna i Sianghleirun pawl cu hawi hlei in zeidah kan kawl hmasa kho deuh lai i zeithil hi dah kan ser hmasa lai tiah chunchun zanzan in an i zuam lio le an buai cuahmah lio ah kan mah mino hna zong hi vulei sersiamnak ah a biapi tuk mi hmunhma ah kan dir ve. Kan cawnmi fimnak hi kan caah ral a si sual ahcun ngaihchiat awk taktak a si hnga. Catialtu pakhat nih a tial mi cu “minthannak hi kan thihnak a si” tiah a rak tial, cu a suallam cu hmanzia thiam lo kha a si. Cu bantukin kan cawnmi fimnak a si ah, minthannak, thiamnak a si ah thihnak lei a kan panhpitu a si lo kha  biapi ngai mi a si.

 

Chawvakawlnak (Bussiness)

 Zei thil kan tuah paoh ah a herh bikmi cu thil a sining kan theih hmasa i, a theory kan thiam a herh bantukin sipuazi kan tuah tik zongah cu cu a herh bik mi tawh (Key) pakhat a si. Tuahzia na thiam lo ahcun na sung ko lai. Tuchan kan Chin mino nih chawva kawlnak ruangah ramdang kan kal i kan pawcawmnak zong a si ko. Ramdang kal i kuli riantuan hi kan sining ruangah a si ko nain kan uar hrimhrim ruang zongah a si fawn. Mino nih chanchung pawcawmnak caah hi tiang lawng maw kan ruah khawh hnga? Ramdang kal lawngah kan i cawm kho lai ti ruahnak hi kan ngeih awk a si lo. Caan tawi (short term) ca lawng ruah i chanchung salsinak kan i thim cu kan palh deuh ko rua ka ti. Ka chim duhmi cu ramdang kal hi ka doh tinak si loin ramdang kan kal zongah zeibantuk lungput (mind set) he dah kan kal. Rian ka tuan lai i ka paw kaa cawm kho lai ti men in maw a si,a  siloah sianginn ka va kai than lai i keimah ca a si ah, Chin mi ca tiang thathnemnak a chuahpi khotu tal ka si ve lai timi ruahnak he dah kan kal ti zong hi kan i fian cia a hau hrim cang. Phaisa kan kawl ning zong thazaang rumro in kawl peng ding kha kan i ruah awk a si lo.

Chin miphun cu Pathian nih a kan dawt i ram tha lei a chuakmi zong tam ngai um a si cang. Mah chung hin kan mipi ca le khua le ram caah chawvakawlnak lei a si ah, cawnnak lei le thiamnak leiin thanconak lei a si ah, thatnak a pe than khotu si ding hi a tu ramleng um  Chin mi unau rual nih kan ruah bik awk a si tiah ka hmuh. Sipuazi kan tuah tikah le fimnak kan kawl tikah (Short term) caantawi a miak lawng zoh loin hmailei caan saupi (long term) ca tiang na ruah ding kha biapi ngai.

 

Zatlang Dirhmun Hmuhning

Tuchan mino dirhmun hi mifim tampi nih focus an tuah tikah generation pakhat bantuk in a hung tlau cuahmah ti a si. A thatnak lei khel (optimism) in a rak zohtu an um ve bang a chiatnak lei khel (pessimism) in a rak hmu mi zong an rak tampi ve. Youth Today- The Newspaper on Youth Work i kan hmuh mi cu “Mino cu thatlonak tuahnak lei in a dotu an si leng ah thiltha le ruahchan-awk a simi thil kha a kawltu an si i thiltha tuah duhnak thinlung a ngeimi (humanism) zong an si.” tiah a ti. Nihin mino hi nihin hruaitu kan si a herh cang. Ram hruaitu na si khawhlo hmanh ah ram a remhtu si ding tal cu naa zuam awk a si. Latin American Youth Centre (LAYC) hi kum 1970s, Washington. D.C ah rak dirhmi Buu a si. Hi buu nihhin Latino, African-American, Asian le African Youth pawl karlak i (Cultural bridges) nunphung aa lo lo mi, kan mah le kan nunphung kan upat cio bantuk in midang nunphung zong i hrawmpi khawh ve nak (board-mindedness) a kan ngeihter. Hi zong hi mino i a thil tikhawhnak a si. Atu chanthar ralhrang pawl (terrorism) zong hi mino nih biatak tein ideologically in kan khamh awk le doh awk a si. Kan vuleipi le kan khuaram, miphun hi chan saupi tiang hmun seh, a tha deuh mi thil chuak seh ti a duh mi vialte mino nih kan i timhmi cungah caansau ca le teimaknak he i zuam cio sihlaw kan ram, kan vulei le kan Laimi phun zong a thangcho deuh i a nuam deuh mi le a tha deuhmi hmunhma ah a cang ko lai.

 

Biafunnak

A cunglei i kan chim ciami hna pathum hi minung pakhat, khua pakhat le ram pakhat a thancho le thancho lo zohnak a si caah a tu kan mah chanthar laihritlai vialte zong nih kan miphun le kan mah pumpak sining kan cuai kan i thlai khawh i kan i hmuhkhawhnak hnga tiah ka van langhtermi hna an si. Fimcawnnak lei kan ram le kan miphun cu hawi kan tluk kho hrim rih hna lo, cun chawva kawlnak leiin a si ah zatlang le minung nun ningcang (Civilization) hna zongah hawi hnu kan dawi rih a hau. Hawi miphun le hawi ram phaknak dingah cun nihin suimilam pakhat ca zohmi le riantuan mi nih thaizing cu hawi hleiin suimilam pahnih zoh le tuan kan hau cang. Fimcawnnak, chawva kawlnak le zatlang nunphun kan hmuhning lungput (Mind-set) hna le kan vawlei kan hmuh ning (perspective) hna hi kan thlen a hau hrim ve cang. Steven Covey nih What you see is what you are a ti bantukin kan hmuh ningin kan si tak ko caah kan mah kan I thleng hmasa lawng ah kan unau le kan miphun kan thlen khawh lai cu hnu lawngah kan ram le kan miphun zapi tein a lamkip in a thangcho lai.