American President John F. Kennedy (1960-63) nih hi ti hin a chim.Kum zabu 21 ahcun hi tluk in a ngan mi vawlei hi serthlum ngaw lawng a si lai a rak ti. Information ( thawngthanhnak technology le Communication ( I tlawn, I biakchonhnak) technology a that tuk caah vawlei cung kong cu cikkhat te ah theih khawh dih a si cang caah vawlei hi Global Village tiin auh a si cang. Kan chan hi "Knowledge age" hngalh fim chan a si an ti fawn. Knowledge age chungah i zuamnak( Challenge) hi a har lai caah derh khawh awkah hngalhnak fimnak thiamnak a hau. Cu caah UNO nih kum 2003-2012 kar hi "Literact Decade" ( Cathiam chan an ti Education hi Formal Education (Sianginn cawnmi) Non-Formal Education (Sianginn leng cawnmi) tiin phun 2 in kalpi an kan fial.21st Century challenge a derh khotu si awkah pumsa (physical) thinlung ( mental) tlamtling in a thanter (develop) khomi Education ngeih a hau. A mi paoh ca thiam a hau.
Education sullam: Education (fimthiamnak) a sullam hi a phun phun in an
chim cio. Herbert Spencer (19th Century) nih hitin a chim. Education kan timi
cu cawnnak in hmuh mi hngalhnak, fimnak, thiamnak hna nih tlamtling thanchonak
(all round development)a pek awk a si. Hngalh fimnak ( Knowledge) hi a sunglawi
bikmi a si i pumsa him damnak a pek. Fenh-aih le inn lo kawl le tuaktan a
theihter. Fanu fapa zohkhenh a thiamter, nuncan zong hman zia a thiamter i, a
mipun, a minung hawi caah san a tlaimi le bochan awk a tlakmi minung a siter,
tiah a rak chim. Plato (427-347 BC) nih cun "pumsa thlarau a tlamtlinter
(perfection) hi Education ah aa tel," John Locke (1532-1704) nih a chim mi
cu, "A him dammi pum chungah a dammi thinlung umter hi Education a
rian pi a si," a ti.
Inn Education : Sianginn kai, Tuition kai i cathiam hi Eduaction
asi tiah mi tampi nih kan ruah sual tawn. Cathiam cu Education a hrampi cu
asinain cathiam lawngin Education a tling kho lo. Cu caah Educators ( Fim
cawnpiaktu) pawl nih Education centre fimthiam cawnnak hmun cu hmun 5 ah an
then i cawnpiaktu, saya zong phun 2 in an then. Education centres hna cu:
*Inn ( Family)
*Sianginn, University/ College
*Mibu- Biakinn
*Library- Radio, television, (
Mitampi tonnak hmun)
*Lentecelhnak hmun
Hi hmun nga lakah a biapi tukmi hmun 2 cu Inn- Family le Sianginn -
University/ College hi a si. Mifim hna nih, " Nu le pa hi cawnpiaktu hmasa
bik an si," an ti." Hngakchia thuinak bawm (Cradle) a thuitu kut nih
vawlei a uk," an ti.
Inn ah fimthiam cawn hi a thawktu cu Greek miphun an si. BC 1000
hrawngah an thawk cang. Greek poet (biazai ttial thiam) min thang
Homer (850 BC)Philosopher minthang Socrates, Plato, Aristottle hna hi inn ah nu
le pa nih ca chimhmi an si. Inn Education ah ca cawn lawng si loin
nunphung (civicduty) ziaza, lungput aa tel dih. A hlei in an
cawnpiak mi hna cu:
*Khuazing, Pathian fel tein biak ding.
*Nunnak pek tiangin ram le miphun
dawt ding
*Uktu bawi le nu le pa, sayate upat
ding
*Thianghlim tein nun ding, zumh
awktlak mi si ding ( Chastity and faithfulness)
Nu thiam ding, Pa thiam ding,
thiamnak phun phun, hi vialte hi inn ah an rak cawng. Pa nih raltuk an cawn
dih. Rom miphun zong nih Greek Education pungsan an i lak ve. Upadi pa 6 an
ngei i, pakhat cu, "Fanu, fapa fimthiamnak cawnpiak tavuan cu nu le pa nih
an lak lai, cu tavuan a la lomi nu le pa cu Rom cozah a dotu an si" tiin
upadi an tuah. Rom Inn Education a hleihnak cu, ROm pa a simi cu miding mi
raltha a si i thazang a dermi "Nu" cungah dawtnak, velngeihnak a ngei
mi a si lai, ti a si. An Education a that tuk caah ram kip an tei hna i caan
saupi vulei an uk.
Hngakchia Fimthiamnak : Hngakchia kan timi cu kum 1 in kum 5 kar a
si. Inn an um lio a si. Kum 3 le kum 4 kar ahhin an thluak hi cheu thum cheu
hnih tiang a thang. Hi lio an ton, an hmuhmi (expirience) hi an nun chung (
life) caah a bia pi tuk ti a si. Formal Education System ah Primiry in thawk a
si. Kum 5 an tlin in sianginn kai a si. Ram khat le ram khat an i lo lo.
A tu chan ahcun Pre-Primiry Education zong a hau cang, zeicatiah sianginn kai
hlan in timhtuah chung a hau tiah mifim nih an ruah. Cu caahPre- Primiry
School cu sianginn ah komh in tuah lengmang a si cang. Cun Mucu a kai kho
lomi ngakchia ca zongah (Mother's Circle ) tuah in nu le nih fale kha
zohkhenhnak an tuah. Hi mucu hi sifakmi caah cun a tha ngaingai. UNICEF
nih ECCD Early Childhood Care and Development Programme, tuan tein
hngakchia thanchonak le zohkhenhnak Department le Biaknak lei bu he an i
bawm i hmun tlawmpal ah an thawk cang. Hngakchia zohkhenhnak caah a kan bawmtu
bu dang an um rih. Cu hna cu Save the Chilh (UK). Save the child (US),Later
date Saint charity, Manna group, Norway NGO ti pawl hi an si. A
dang ka theih lomi zong a um len rih lai. An kan bawmhmi cu Sianginn remh piak,
pawngin, thutdan, dinti, lentecelhnak thilri le eidin hna an si. Pre- Primiry
ahhin ca cawn a um rih lo. An thluak fahter awk a si lo. Cawn piak mi cu:
*Pumsa thannak caah lentecelhnak a phun phun.
*Ziaza (character) thanchonak caah
nunphung (civics)
*Thinlung nuamhnak caah zuksuai, a
zuk pawl tamh, hla, lam cawnpiak, hlasakter, lamter, Healthy Living Style ha hi
an cawnnpiak mi hna a si. Hi cawnpiak ningin inn ah fale cu cawnpiak an hau. An
tuan khawh tawk tein riantuanter an hau. Inn/family caah tavuan kan ngei ve ti
hi an theih fian a hau.
1998kum kawlram Education hi remh (reform) tuah a si i, a tu hi 30 years
plan ah kan luh ka a si. Education long term plan chungah aa telmi lakah a
biapi pa 3 cu :
*Kan mibu pi hi zungzal a cawngmi mibuu pi a si lai(Continuing
Education)
*A mi paoh ca an thiam lai.
*A mi paoh hman hman a lut phaisa/
chawva an ngei lai. ( Income generation) Fimthiamnak tlamtling tein a pe
khotu cu nu le pa le saya te an si. Nu le pa le sayate tuanvo an tuan lo
tikah hngakchia mino cheu cu an vai vuan. An rawk. Fapa fanu hna an rawk tikah
innchungkhar ah ngaihchiatnak a chuak.
Dr. Martin Luther King nih a rak chimmi cu, " Kan
tuan awk a si mi rian kan tuan lo hi sual a si."a ti. Dr. Steven Hre Kio
nih, "Adam dai ziar a um kha sual a si,' kan tuan awk rian cu har zongah
kan tuan a hau. Tuan loin kan um kha kan sual a si.
Tu chan Education Policy aa timhmi pakhat cu, Ram caah fimnak, thiamnak taktak
a ngei mio( Highly qualified human resources) ngeih awk a si. Mino tha, Mino
thawng siter awkah Greek Education le Rom Education kan i lak mi a tampi
awk a si. Education a hrampi (Foundation) cu Inn a si.
Thiamnak a phun phun: Education Seminar pakhat ah Vuanci
hlun Dr. Khin Maung Win, nih a chim bia cu, " Tuchan cun a zei Education
System le theory kha a hman, a tha tiah chim thiam awk a si ti lo. Zing le zan
i thil a thleng lengmang. A biapimi cu chan he aa tlak in nun thiam i zuam awk
a si, "a ti. Chan he kal tti khawh awk cun thiamnak a phun phun kan
ngeih a hau. Cawn a hau.
Cu caah nu le pa hna nih kan i zuam hrim hrim a hau mi cu:
*Nu le pa hi Saya tha kan si a hau.
Kan fimthiamnak in si seh, kan nunzia in siseh, fale hi cawnpiak lamhruai a
hau. Kan caan le kan chawva zong hman piak an hau.
*Kan inn cu a nuammi fimthiam cawnnak
hmun (Education Centre) ah kan tuah, kan ser a hau. A har kan ti sual lai. Dr.
Samuel Johnson nih a chim mi cu, " Rian lianpi cu thazaang in lim a si bal
lo, zuamnak tu in lim a si," a ti.
Chin miphun zong nih kan umnak hmun
cio in Education lei ah fak piin thazaang kan chuah i kan thinlung le kan caan
kan pek ve a herh hringhren.
Stalin Tha Cung Lian
No comments:
Post a Comment