FALE SUNPARNAK CU PALE HI AN SI

Bible:

1. Phungthluk Bia 17:6: Tu le fa hi tar hna bawiluchin an si; Fapa hna an sunparnak cu an pa le hi an si.

2. Johan 17:11b: Ka Pa nih a ka pekmi hrai, nganfah innak hrai cu ding loin a um hnga ti ah maw na ka ruah?

 

Biahmaitthi: Father's Day ahhin fale hna nih pale bia le nawl kan ngaihmi hna langhter hi kan upatnak hna langh ter a si bik cem. Cuticun Father's Day cu sunlawiter hna usih. Puai tuah in din he ei he nuamh khi a herh theng lem lo.

 

Bible chung bia: Kan Bible, Biakam Hlun le Biakam Thar chungah, zei biafang dah tam bik aa ttial, timi hi theih kan duh cio ttheo lai. "Pathian"(God) timi biafang hi voi 4135 aa ttial. "Pa" (Father) timi hi voi 979, "Nu" (Mother) timi hi voi 245 aa ttial. "Fale" (Children) timi hi voi 1803 aa ttial. Pathian kong ttialnak Bible chungah Pathian min cu voi tam bik aa ttial awk hrimhrim a si. A changtu cu fale biafang a si. Cun Pale biafang hi a tam i, nule biafang hi a tlawm lehlam. Fale biafang a tamnak a ruang cu Pathian mit in siseh, hringtu nu le pa mit in siseh, fale nih Sertu le hringtu hna cu dawt lawng a za lo, upat lawng a za lo, an bia le an nawl ngaih hrimhrim hi a bia tuk. Hihi Father's Day lungput a si awk a si.

 

Judah miphun phungthluk: Phungthluk Bia 17:6 ahcun, Tu le fa hna hi tar hna bawiluchin an si; Fapa hna an sunparnak cu an pa le hi an si, timi a um. Father's Day ti ahhin cun hringtu pale hna ni, ti a si bik. Hringtu pale nih an hrin chin lengmang mi tu le fa, techin fapaar pawl vialte cu pu bik, tar bik caah bawiluchin an si. Fa hring lo minung caah cun suiluchin a um ti lo. Fapa hna sunparnak cu pa le hi an si, tiah phung an thluk ahhin Judah miphun nih an duh cemmi cu: hringtu pa sinin fapa hna nih vawlei ahhin an duh a tling, an karhcho, saduhthah le lawmhnak a tling i, cu sunparnak vialte cu hringtu pale nih an chuahpimi, an sermi, fapa hna an roh taakmi an si, ti duhnak a si. Sunparnak a petu pa cu upat lo a wk a ttha lo. A bia ngaih lo awk a ttha lo. A nawl ngaih lo awk a ttha lo.

 

Jesuh Khrih nih Sertu a Pa upatnak a pekning: Jesuh hi a pa Joseph lehtama ttuannak ah fel taktak in a rak ttuan ve mi a si. Pathian Fapa a si caah a Pa rian ttuan dingin Thlarau nih auh a si hnu ahcun, a pa Joseph naakin a Pa Pathian bia kha a zulh. A nawl a ngaih. Cucaah a nun chung vialte minung hna nih a Pa duhnak an theih i, an nun pi i, Pathian duhning in an nun khawhnak ding caah zing in zan tiang cawn piaknak, phungbia chim, mi dam ter, khuaruahhar ser, leirawitu hna zong ttihlo, tlaih zong ngamh, tazacuai zong ah kaam lo, vailamtahnak ah thah zong curdu lo tein a rak um. A Pa kha zeitluk in dah a sunhlawih, a Pa sunparnak kha zeitluk in dah a fian ter, timi hi a langh ternak a zawnte a um. A lungthin dihlak in a Pa bia le nawl a ngaih, timi cu Thawngtth abia Johan 18 chung rel ahhin a fiang. Jesuh Khrih cu Jerusalem khua pawng ah tlaih ding in an kawl, an duum, an hun heel lioah khan zultu Peter bantuk kha thinhung le therphang in an um i, Jesuh pawng ah a ra mi Tlangbawi ngan salpa, a min Malkhas timi pa kha Peter nih a vainam aa zuh riangmang i, a hnakhaw tla ko, a tuk. Hilio caanah Jesuh nih Peter sinah a chimmi bia cu: Na nam kha a kawng ah sawh tthan. Ka Pa nih a ka pekmi hrai, nganfah innak hrai cu ding loin a um hnga ti ah maw na ka ruah? tiah a ti. Cucu a sullam a um: Ka Pa Pathian nih minung vialte an sualnak an i ngaihchih i, Sertu le Khamhtu Pathian an hngalh khawhnak caah vailamtah zohchia thahnak luat le hrial cu a duh lai, tiah maw na ka ruah? tinak a si. Ka Pa nih a ka pekmi hrai cu ka din hrimhrim a hau, tiah ati duhnak a si. A sullam cu vailamtahnak cu ka in hrimhrim a hau, ti a si. A rua ng cu misual khamh awk caah a si. A Pa nih a rak timh cangmi kha a Fapa nih thihnak a si zong ah a hrial duh hrimhrim lo. Hitihin a Pa sunparnak a langh ter i, cuticun a Fapa nih suiluchin aa chinh ve.

 

Fapatlau caah Father's Day a um kho lo: Bible chung fapatlau pa a tlau lioah khan Father's Day a caah a um kho lo. A pa dawtnak thei loin amah duhnak lawnglawng he a co hnga dingmi a pa ro chawva vialte hloh le deen khawh kha aa kalpimi a si. Inn ah a ummi a u pa cu hringtu a pa inn le lo vialte tthatein zohkhenh, karhcho ter, pa bia ngaih in a um zungzal caah Father's Day cu kumtin a tuah peng. A naupa cu a pa chawva vialte a sawksaam dih hnu le ei awk a ngeih ti lo, thih aa timh hnu ah, a pa sinah sual ngaihchihnak he a kir kha, Father's Day tuah ah a rak kir a si. Kum tampi Father's Day tuah loin a um hnu ah ngaihthiammi fapa ceote a si.

 

Chinmi hna caah Father's Day: Chin miphun kan pu le kan pa hna cu upat awk tlak taktak an rak si. Anmah tlakmi ram huhphenh, an ngeihmi innchungkhar le fanu le fapa le chaw le va zohkhenh le fimtawl, inn le lo rianh le mulhtlorh le ttamh, ciin le thlaak vui ter le kilven, sakah le sawmtuk, fanu le fapa sunlawi ter, ti vialte hi an rak tloh lo. Cucu pumpaak kan nu le kan pa cio an si caah kan upat naak hna cu a si. Kan sunparnak cu an si hrimhrim. Ramdang kan phanh hnu ah hringtu pa le kan upatnak hna cu dawtnak in kan i zohkhenhmi a si bik men lai. Chin miphun nih hringtu pale kan upat le sunparnak kan pek khawhnak caah thil 3 kan tuah a hau.

 

Pakhatnak cu kan Chinram a hmunh i Chin miphun a tlau lo nak caah kan innchungkhar thok in kan pengtlang le kan ram le miphun caah a phun kip in bawmh a hau. Cucu Israel miphun le Israel ram a dir khawhnak caah vawleicung Jews miphun vialte hmunkhat ah an dir bantuk khi kan si awk a si ko. Tahchunhnak ah Chin National Front le Chin Human Rights Organization rian ttuannak hna hi biapi taktak in kan chiah awk a si. Hi lawnglawng ah Father's Day kan tuah peng a si hnga.

 

Pahnihnak cu Sertu Pathian khamhnak Thawngtthabia cawnpiak le hruainak phung zul in kan pumpaak, kan innchungkhar le kan khua cioah sualnak le thil tthalo a chuah tertu satan ral doh cio awk a si. Bianabia ah Pathian ttanhnak caah umnak cioah bu le pumhnak tuah cio ahcun a bu rian ttuannak cu san a tlai cemmi a si. Bu zong ah tel lo, khua kip ah a paak deuh in mah duhmi pawcawmnak kawl, hawi le bu pehtlaih lo in um ahcun santlai lo dirhmun, fapatlau dirhmun a si ko.

 

Pathumnak cu fimthiamnak le ngeihchiah kawlhawl in vawleicung ramkip ah hawikom le dawtu minung tampi ngeih a hau. Bianabia ah Tuluk miphun hi cawnnak ah a thiam bik, kawlhawl lei ah a rum bik an si fawn. Hawikom an ngei i dawtu an ngeih caah vawlei pi hi anmah ta dengmang a si cang.

Kan Miphun Hmelchunhnak VAPUAL Hi Thlen A Hau

 

Tlang sangpi cung i vulei chiatnak, lungpang lak i a kheu mi, a kung zong tha ngai in a kheu kho lomi ngerh ngekngok in  a kheu mi Chokhlei kung nih par dawh ngai borh tein a par bantuk in Chin miphun zong hi vulei cung mihphun vialte lakah a hme bik miphun, vulei chiatnak, tlangsangpi, lungpang lak le horkuang lakah a ummi miphun kan si.  Kan ram ah lei tang thil chuak zei hmanh kan ngei lo. Cu lawng zong a si rih lo, kan pumrua zong miphun dang kan tia lo. Kan hni puan hrukaih zong miphun dang hruk aih ning he kan i lo lo. Biar ai kaih men mi miphun kan si. Kan thinlung zong nih miphun dang kan phan hna lo. Fimthiamnak ah miphun dang kan can fawn hna lo. Cu tluk in a niam mi a si fak mi, theih hngalhnak zongah miphun dang kan tluk hna lo. Cu tluk in a niam mi miphun kan rak si.

                     

 

Asinain, vulei cung miphun vialte lakah kan chunglei in kan rak i dawhnak, iang kan rak ngeihnak a rak um ve. Cu cu kan chung lei a ummi kan lungthin, kan lungput, kan nun zia hna kha a rak si. Cu cu vulei pi hmuh/theih in a si. Vulei cung Ralpi World War 1,2 lio zongah an bawi le congtu ah an rak zumh bik mi le an rak i bochan bik hna i, an bawi le congtu ah an rak i chiah hna. Zei catiah hlan lio kan pi le kan pu hna cu -- (a) An ral a tha, (b) An rak ding fel (c) Zumhawk an rak tlak (d) Dawtnak an rak ngei (e) Toidornak an rak ngei (f) Nawl an rak ngai (g) Zawnruahnak lungthin an rak ngei (h)  Tthitsa an rak ngei (i) Thilfir a rak um bal lo (j) Mah zawn lawng ruahnak an rak ngei lo (k) Midang kha va nekneih an rak hmang lo (l) A hman lo ningin chawva hmuh an rak i tim ballo. Cu caah kan miphun hmelchunhnak ah Vapual an rak hman.  Kan miphun hmelchunhnak ah Vapual an rak hman hi nan nunnak zoh tikah an rak i tlak taktak.

                     

 

 

Vapual nunnak tlawnpal in kan zoh ta lai. Vapual hi nu pa in khua a sa mi an si. An nu nih a ti a tlumh tikah a kua kha a lengin  fek ttipttep in ai phih kenh i mizei hmanh nih baoh khawh lo dingin an tuah hnu ah a hmur tlum te lawngin a kua an onh. Cu tikah an pa hi hna ngam tein rawl a kawl tawn. Vapual hi an ei miphun hi a tlawm caah lam hla pi ah rawl an kawl tawn. An rawl kawl nak hi a hlat caah tih a nung ngai. Asinain an nu caah ral tha ngai in an pa nih rawl a kawl tawn. Cu tikah an pa a tlun hlan lo cu an nu midang nih rawl an pek zong ah a ei duh lo. A duh tuk mi rawl hmanh kha a ka hram ah chiah zongah a ei lo. An pa kha ram vai pawl nih an rak thah a si le rawl ei loin thih tiang a um mi a si. An pa zong nih rawl a kawl tikah a mah paw khimnak dingah an nu theih lo in rawl a ei hmasa ballo. Ai zuan pi i an nu kha a pek hmasa hnu lawngah a ei. A rawl a ttam tuk tikah tisor tangah a thli tein a ei tawn i cu a ei a si ahcun a nu nunnak taksa nih a rak theih i a kua ai phih kanh i a bu chungah a thi tawn. Cu tluk in a ral a tha mi,Tthitsa a ngei mi va, dawtnak a ngei mi, zawnruahnak a ngei mi,dinnak a ttanh mi, toidornak a ngei mi Vapual nunnak cu ai  tahchunh mi an rak si. Hlan lio kan pupa nunnak zoh tikah Vapual an i tahchunh hi an palh hrimhrim ve lo. Zeicatiah a nunnak zohkheek tikah an i lo taktak.

 

                          

Asiahteh, Khrihfa nun phung ah ai thleng cang mi, tuchun Chin miphun nih nunnak  kan zoh ah teh Vapual hi kan miphun hmelchunhnak "Thantar" ah ai tar ngam ding kan si maw? ti hi kan zoh lai.

                         

 

Kan ral a chiat ning- Kan miphun kan ram, kan peng kan tlang, kan khua le kan Khrihfabu caah kan ral a chiat  ning. Van hro men le thil ttihnung deuh paoh ah midang kan tarh hna. Kan mah nih zei hmanh kan ngamh lo ning,  Miphun le ram caah thih kan tih ning, thangchiat kan tih ning, midang huat kan tih ning. A ral a tha mi pakhat hmanh hmuh khawh an si ti lo. Mi ralchia lawng te kan si dih. Bible hrimhrim nih ral chiat a kan cawnpiak ballo. Ral thatnak tu a kan cawn piak. Mi ral chia miphun cu miphun dang an tluk kho bal hna lo.

 

                           

Kan din lo ning-- A dik lo ningin mi thil, mi rawl mi phaisa kan ei.  A dih lo ningin zung tthu kip nih kan mah le hmunhma zawn cio ah mi phaisa a lak ka in kan ei. Khua te khuabawi tlang tiangin a dik lo ning in khuami phaisa kan ei. Cu lawng zong a si rih lo biaknak lei tiangin khrihfabu phaisa kan ei. Khual tlawng mi thil cah tik zongah a dik lo ningin "Vauchiar" kan tuah. Kan miphun nunnak zoh tikah dinnak hi tindum tia zong a um ti lo.

 

                            

Zumhawk kan tlak lo ning-- Kan miphun le kan ram, Khrihfabu caah a hodah a dir lai  kan ti tikah , a thli tein ei hmuar a hmang mi lawng te, mi ralchia lawngte, dinnak a ttanh lo mi lawngte kan si tikah hohmanh zumhawk kan tlak ti lo. Kan miphun chung zoh tikah zumhawk a tlak mi hmuh khawh an si ti lo.

 

                                

Dawtnak nun-- Miphun le ram Peng le tlang le khua le Khrihfabu cu chim lo kan mah chung chuak u le nau le nu le pa, pi le pu cung hmanh ah dawtnak kan ngei ti lo. Ram le miphun, peng le tlang, sang le zawl le khrihfa bu caah rian kan tuan kan ti i mah ca lawng tein rian kan tuan. Kan miphun chungah dawtnak nun a ngei mi cu kawl len zongah hmuh khawh ding a si ti lo.

 

                              

Toidornak nun-- Mahnak hrut deuh, mah nak der deuh, mah nak siifak deuh le mah nak hngakchia deuh cung toidor cu chim lo. Mah nak upa deuh, mahnak a rum deuh, mah nak fim deuh, mah nak catang sang deuh, mah nak thil ti kho deuh, le nu le pa, pi le pu cung hmanh ah toidornak nun cu a um ti lo.

 

                                 

Nawl kan ngaih lo ning-- Mahnak upa deuh le nu le pa nawl ngaih cu chim lo hruai tu,hro a hmang mi, dantat a hmang mi le vuak zong a hmang mi sayate le tlangbawi nawl zong kan ngai ti lo.Ral kap nawl hmanh kan ngai ti lo. An um hngan lawngah kan tuah. A cheu le bang cu kan theih ve ko ti phun in kan um. Chin miphun chungah nawl a ngai mi hmuh awk an um ti lo.

                      

          

Zawnruahnak nun-- Mi rum deuh nih mi siifak zawnruah, mi thawng deuh nih mi der deuh zawnruah, mi fim deuh nih mihrut deuh zawnruah, upa deuh nih hngakchia deuh zawnruah, ngaknu tlangvaal nih tar deuh le nu le pa zawnruah, sayate nih sianghngakchia zawnruah, zungtthu pawl nih mipi zawnruah deuh le Pastor te nih Khrihfabu zawnruahnak  aum ti lo.

 

                                     

Tthitsa kan ngeihlo ning--Nungak tlangvaal kong in kan zoh lai. Tu lio nungak tlangvaal pawl zoh tikah nungak pawl nih an duh cuahmah lio mi, nang le kei cu thihnak dah ti lo nih cun kan then hlah seh, kan ti mi kan tlangvaal zong kha ramdang um tlangvaal pawl nih an van  cah tik hna ah cun lo diam in an choi tak ko hna. Ram dang i an va um tikah fawituk in an pasal le he zong then an ngamh fawn. Nutung pawl nih an va le phaisa kuat mi in duh chungin tlangvaal he nuamhnak ah an hman.  Tlang vaal pawl nih le an duh tuk mi le an dawt tuk mi nungak zong kha ramdang an phak hnu cun midang ah fawituk in an i thial kho. Patung zong dang hlei hlah. Cu ti tthiam tthiam. Nungak tlangvaal duhnak le nu va i duh dawtnak bia tiam cu thlitu lak  voih voih he ai lo cang. Delhi Pastor pakhat le bang nih cun a tu chan ah sau pi i duh phung a si ti lo. Zei catiah sau tuk duh ahcun an vai vuan a ti.

 

                

Thilfir a tam ning-Mi um lo kar thil hmuh mi paoh kan mah ta ah kan ruah cang. Lo ah rawl siseh, zil pum mai pum zong chiah ngam a si ti lo. Mi um lo kar ah Innka baoh le thingkuang baoh a tam ning, Khual lam ah fir in a vaak mi an tam ning, lih chim a tam ning, Pakhat le pakhat kar ah bia hman chim a um ti lo. Dawr tuah  pawl nih kan thil zuar mi kan hauh lo ning in kan hauh hna i, nang cu kan dawttuk mi na si le kan tthumh ko lai kan ti. Lih lawng te kan chim. Online zongin lih lawng te kan chim, Khrihfabu zongah cu thiamthiam. Cunglei he i pehtlaihnak ah cheuhra cheukhat kha kan lih lawng tein kan chim.

               

Kan mah zawn lawng kan i ruat- Midang nih co ve hna seh, kan inn pa nih co ve hna seh, kan theih mi an thei ve sual lai lo hei chim ve hna ning ti a um ti lo. Kan mah caah cun ningzak zong kan hngal ti lo. Voikhat ah ka hawi le he va kan pel i chuntlung ah patlung a rak paar tthup ko. Ka hmuh i kai lawm tuk i ka hawi le ka hei auh hna. An ra i an i lawm tuk cio hna. Cu lio ah kan hawipa upa bik nih cun kan phawi mi paoh kan mah te nih kan i lak lai a ti i, a nih nihcun a kut pahnih in a hui dih i, a tlu mi paoh kei mah ta a ti i, a dang cu ei khat cio hmanh kan ting ti lo. Cu bantuk cu tuchun Chin Miphun cu kan si cang.

                  

Nehsawh thlanglamh a tam ning- Mirum deuh nih mi sifak deuh, thazang tthawng deuh nih thazaang der deuh, mifim deuh nih mihrut deuh, cataang sang deuh nih cataang niam deuh, upa deuh nih hngakchia deuh, kan nihsawh kan thlanglamh hna ning zoh tikah lungfaak ngai a si. A dang tampi an um tung rih kan chim cawk lai lo.

              

Cucaah atu chan kan Chin miphun nunnak le nunphuung zoh tikah kan miphun hmelchunhnak vapual hi, tahchunh awk ahcun kan i tlak ti hrim hrim ti lo tiin ka hmu. Hi ca a rel tu hawi dawt nang zong fak piin ruat ve law, ti sawm kan duh hna. Kan nun phung kan thlen ttung lo ahcun Kan miphun  hmelchunhnak "Vapual" tu hi thlen  a hau hnga.

 

 

Mr. Stalin Tha Cung Lian

 

Kan Pathian Cu Cawisang Khotu le Tthum Tthan Khotu A Si

===========================================

Luke 12:16-17: Jesuh nih hi tahchunhnak bia hi a chim hna “ Mirum pa pakhat nih, rawl a vui ngaimi lo pakhat a ngei.” Cu tikah a lungchung in, ka rawl vialte chiahnak ding hmun ka ngeih ti ttung lo. Zeidah ka tuah ah a ttha hnga,  Aa hi hi ka tuah lai. Ka rawlruk kha ka ttheh hna lai i mah nakin a ngan deuhmi kha ka sak hna lai. Cu ka ahcun ka rawl le ka thilri dang vialte kha ka chiah hna lai.

 

Cun keimah le keimah cu kaa thawh lai i mi vanttha pa, “ kum tampi caah a za in thilttha vialte cu na ngeih cang. Cucaah nuamte in um ko cang, ei law i nuam ko, kaa ti lai a ti. Sihmanhsehlaw, Pathian nih  a thawh i, Mihrut pa, tuzan hrimhrim ahhin nan nunnak cu an in lakpiak a hau  lai.  Cucaah nangmah ca i na khomi thilri vialte hi a ho nih dah a co kun lai”  tiah a ti.

 

Mi tampi nihcun kan rum, kan fim, kan tthawng kan i ti i, zei poi loin kan um. Shihmanhsehlaw, Pathian cu tthum khotu a si i cawisang khotu  zong a si caah mirum le mifim tampi hna zong an tla i mi sifak, nuhmei ngakttah hna zong Pathian nih mirum, mi thluachuakmi ah a cawisan ko hna.

 

Siangpahrang min thang ngaimi Nebukenezer zong kha, nizan bantuk ahcun Siangpahrang min thang a si ko nain thaizing ahcun Pathian nih cawtum bangin hramh a ttamter i nizan i Tuukhal tlangval pate David zong thaizing ahcun Siangpahrang ah a cang ko.

 

Nizan ah Ahab cu Siangpahrang a si ko nain Thaizing ahcun  ral kutchung ah a lut  i ral kut in a dong ko. Asinain, nizan i thong chung ummi Josef kha thaizing ahcun Siangpahrang bawi a si ko. Cucaah Pathian cu cawisang khotu le tthum tthan khotu a si hi zei tik hmanh ah kan philh lo a herh .

 

Voikhat ah Pastor pa nih mi zapi kha cawnpiak hna. Cu a cawnpiak mi hna cu thaizing ah ka nung hrimhrim ko lai tiah a chim ngammi nan um maw? A chim ngammi nan um ahcun nan kut van thlir tuah uh a ti hna. Tlangval pate nih a dir i a kut cu a thlir. Pastor pa nih tlangval pa  zeitindah nang thaizing ahcun ka nung hrimhrim ko lai tiah na chim ngam ning a si tiah a hal. Tlangval pa nih a lehmi cu “ kannih cu kan rum tuk i zawtfah caan siibawi pahra kan i chiah,  zeimaw can sual ah tiin Sihni  kan i chiah,  cun ral nih a kan  hrawh sual nakhnga lo caah ralkap tampi kan ichiah fawn.

 

Cu pin ah atu cu ka dam lio caante a si fawn i thaizing cu ka nung hrimhrim ko lai ti hi ka chim ngam ko tiah a ti.  Sihmanhselaw, a lawi pah  aicit mi a motor le midang motor ai su sual i cikkhatte ah inn hmanh phan manh loin a thi ko. Cucaah pastor cu an chimh. Zeiti tuah awk a hngal ve lo. Kan nunnak hi minmei zam men bantuk kan si tiah Salm catialtu nih a ti bang ai phorhlaw ngam dingmi kan si lo hi kan philh lo a herh hringhren.

 

Luke 12:16-20 chungah kan rel bangin Jesuh nih mirum hrutpa bianabia kong a kan cawnpiakmi cu, rawl a vui ngaimi lo a ngei ko rawlkhawnnak  ai tlum ding a si ti lo caah, ka rawlruk cu ka kauh lai lai i mi vanthapa ei law, dinglaw, i nuam ko cang kai ti lai tiah a ti. Sihmanhsehlaw, Pathian nih a thawh i  mihrut pa tuzan hrimhrim ah  na nunnak cu an in lakpiak a hau lai.

 

Cucaah nangmah ca i na khonmi thilri vialte hi a ho nihdah  an co kun ne lai a ti. Cucaah ai phorhlaw ngam ding kan si lo. Thluachuah a ngeitu le tinung a chuahnak cerhti a simi Bawipa tu panh kan herh. Bawipa cu cawisang khotu le tthum tthan khotu Pathian a si. Jeremiah 2:3 “Minung cu pengpaso bantuk kan si.

Kawlram Thimnak Ahcun Mipi Hi Hlawhphaltu An Si I Parties (CNLD, NLD tbk) Hi Hlawhttangtu An Si

NLD cu lothlawhnak ding ah hriamnam tuhmui le namtong tlingte in ai kenmi an si. CNLD cu lothlawh ah ai thawh ve nain Lothlawhnak ding ah a herhmi hriamnam, tuhmui le namtong ai ken lomi an si. A hodah na vote lai? A tang ahhin tlingte in ttial.

 

A tu dirhmun in cun Chinram ah Chin Mipi cu Lo kaupi a ngei i a lothlawhnak ah hlawhfa a chawrtu bantuk an si. Cu a hlawhfa chawrmi ahcun Parties (CNLD, NLD tbk) kha hlawhttan dingin an rak i thawh. Lothlawhnak ding ah NLD nih tuhmui, namtong le chuncaw ttha tein ai ken chih. CNLD pawl cu hlawhttan ah an ra ve i lothlawhnak ding ah a herhmi Tuhmui, Namtong le chuncaw zeihmanh an iken lo.

 

Hlawhfa chawrtu (mipi) nih mi zeidah a rianttuantu dingah a lak/chawr lai?  A fiang ko mi cu lothlawhnak ding caah hriamnam tlingte in ai kenmi kha a chawr ko hna lai. Lothlawhnak tuhmui le namtong ai ken lomi cu va kir ko uh, lothlawhnak hriamnam nan ngeih tikah rak ra thante uh a ti  hna lai.

 

Zeiruang ah dah NLD cu lothlawhnak ding ah hriamnam tling ai kenmi a si kan ti khawh? An nih cu Centre ah cozah ser kho an si. Cozah an ser ahcun kawlram chung tthanchonak le nawlngeihnak vialte an kutcung ah a um dih. Anmah nawl in thil a kal kho cang. Hitin tuah usih an tining paoh in thil an tuah khawh.

 

Asinain, CNLD cu an tlin zong ah Kawlram uknak ah a biapi bik a simi Centre cozah an tlai kho ti lo. Centre kuttang ah rianfial chukcho mi dirhmun an si. Anmah nawl in thil an tuah i centre nih an hna a tlak lo ahcun an duh paoh in an tuah khawh hna. Covo laknak kong ah Parliament ah an thazaang a tlawmtuk.

 

Ramboo hna i ruaih i a vuak in i vua hna usih ti i, ai tei paoh ti hau phun a si. Lai paih in Parliament ah teinak hmuh khawh a si ve ti lo. Vote in a kal cang. Kawlram Parliament ah thutdan 664 a ummi chung ah CNLD nih Chin ramkulh ah teinak an hmuh viar hmanh ah thutdan 21 lawng an ngei kho (Cu hmanh ahcun palinga hlei an hmu lai lo). Thutdan 664 chung ah thutdan 21 khi zeisan a tlai kho lo. An chim ve len lai nain biachahnak cu party vote tthiam in a kal peng. Cucaah teinak hmuhnak ding lam a um kho lo.

 

Tthanchonak kong ah budget um ciami tawlrel cu kan thiamtuk an ti tawn. Asinain, budget hi tukum nannih hi zat si uh, an nih khi zat siseh tiah, zat ceo cio, ti bantuk kha khiah cia a um lo. Anmah le state cio nih an herhmi budget kha central ah an rak ttinpiah. Cu an ttinpiahmi cu Central finance lutlai pawl nih an ceih i an nih hi zat si hna seh, an nih cu zat si hna seh tiah an khiah. Cu a ceihkhangtu cu NLD kha an si lai.

 

Chin ram ah vote an hmuh lo i CNLD pawl nih teinak an hmuh ahcun an hrem hna lai. Budget tlawmte lawng an pek hna ahcun Chin mipi kan car ko lai. Budget tampi ngah khawhnak ding ah Chinram chung ah cozah a sertu zong si, centre ah a ceihtu zong a si tthiam mi party nihkhan an duhnak zawn ah budget an thlak khawh. Ai huami, ai zuamcawhmi, ai ralmi, ai thangchiatmi cungah budget tampi an thla duh ballo. Vawleicung sining a si. Cucaah rianttuannak caah hriamnam tling a ngeimi NLD kha vote ko uh.

 

Kawlram Thimnak, Chin State Chung Thlihran Ah CNLD Cawlcangh A Hruhru Hranghrang Ngai

Biahmaitthi:

*CNLD Nih Kan Covo Kan Lak Tthan Lai Tiah Mipi An Kamhmi Hna Hi A Cang Kho Lomi A Si:

*Coalition Government Ser Hau Siseh Law, Cozah Sertu Ding, NLD le USDP Nih CNLD Cozah Ser Dingin An Sawm Hna Lai Lo:

*Phunttanh Ai Timi CNLD Nih Kan Miphun Chungin Harnak An Ton Tikah An Bawm Ngam Hna Lo, Party Rian A Si Lo Ti Lei In An Ttang:

*MP Ttuan Tikah A Biapi Bik Cu Chimrel Thiamnak In Rian Thiam A Herh Deuh:

 

Chinchin Pekthang cu amah khua Vansang nih vote kan in pe lai lo, na ngaihchia hlah tiah an ti tiah biathli a leng: Vanzang khua hi CNLD nih Lal Maung Cung an tuahto ning cungah an lung rak fah ngaingai dawh an si. Cu lio ah CNLD nih anmah Vanzang khuami lila Chinchin Pekthang tu kha amah aiawhtu ding an van chiah. Cu tikah Vanzang khua hi an thinhunnak dam loin zual chinchin dawh an si. A ruang cu dehcawh le hlenthawi ah iruah dawh an si. Cu tikah Chinchin Pekthang hi kan cuhpiak hlah, kan lung a fak tiah hei ti dawh an si. Nain a duh lo caah cuh ai tim tthiamtthiam. Cu tikah Vanzang khuami nih kan cuhpiak hlah tiah kan in ti ko nain, na duh lo caah khuami nih vote kan in pek lo tikah na ngaihchia hlah tiah Vanzang khua nih ti dawh an si. Cucu biathli lengmang  a si.

MP Ttuan Tikah A Biapi Bik Cu Chimrel Thiamnak In Rian Thiam A Herh Deuh: Chinchin Pekthang hi Laimi nih a zatuk ah kan ruah! Cu kan ruahnak cu kawlram daihnak Peace Process le Tlangcung mi he rianttuannak ah chungtel a si ruangah a zatuk ah kan ruah. Mi cheu nih Suu Kyi he hman ai thlatti kan ti. Hehehe… (Suu Kyi he hmanthlaktti cu fim le thiam si rua….Capo ). Chinchin Pekthang cu Primary saya a si i, amah pumpak in miphun a daw ve ai manh ve, rian dang a ngeih lo caah ai telhvaih i Nu hi bantuk ah a cawlcangh kan ngeih set hna lo caah an hei hman ve men khi a si ko. Cun falam lei a nawr kho hna lai ti ruahchih pah in hi bantuk lei i a lung a lut deuh mi kha heh tiah CNF kan pa le nih an cawisan hna, an thangtthat hramhram hna. An thatho hna seh tiah an forhfial hna. Amah lawng si lo. Midang amah bantukin an tuahto mi an um len. Nain an tthilh tthanmi zong an um len hna. Tahchunhnak pakhat in chim ahcun Rosalin Zahau (Tialte) zong Cawnnak ai fit ngaimi, a nuhrinnak a fim ngaimi le si i caan zeimawzat an hman. Ai fit rengreng tak! Nain a lungput an duh lo caah an thlak tthan. Zei paoh hi chimnak in rian thiam hi a biapit deuh caah, Primary sayamah hi Vuanci khi van khinh hna sehlaw, Primary sayamah dirhmun in hei tuak hmanh uh, Zung pakhat hmanh a uk ballo mi mu. A leng NGo’s bantuk si ti lo cu mu…. A caah thil fawi a si lai lo. Cucu a zatuk ah kan ruah tawn.

 

Chan Ham le Siang Lian Hmung cu zei rian khinh paoh ah a ttuan kho ding an si: Chan Ham kong kan chim ahcun Myone Officer cia a si. Peng pakhat a rak uk khotu a si. Peng khat a uk khotu nihcun vuanci a van ttuan tthan zong ah a caah thil fawi deuh si ka zumh. A ttuan khawh fawn lai ti zumh khawh a si deuh. Siang Lian Hmung tiah le B.Ed a si. Chinram ah B.Ed level hi mi tlawmte an si. Range sang deuh lei khel a si. MP lak zong ah India bible degree hrawng telh lo ahcun a sang pawl an si lai. Nai ah ka naupa Van Tha Cung he kan ichawn i Middle head ah a range a kainak kong kan iruah. Cu ahcun a chimmi cu “High School head zong hi exam ka tuah tthan lai i ka hmuh colh ka zumh ko a ti. Cu pah a ti rihmi cu Chin ramchung Pingngiazi zung ah B.Ed level hi kutdong khiah zat lawng kan si. Mino bik ka si fawn a ti”. Ka hei chim duhmi cu mah kong kha si loin Chin ram Pingngiazi zung (Education office) hmanh ah B.Ed level kha kutdong khiah zat tluk hrawng lawng an um. Cu caah Siang Lian Hmung hi B.Ed a si pin ah a qualify bak mi si fawn. Kawlram politics le peace study biatak tein a tuahmi si rih. Cucaah zei rian an khinh paoh ah a ttuan kho ding si. {tutan ah teinak a hmuh sual ahcun Pyidaungsuh vuanci (upa) rian an khinh khawh, a caah lam a um}. Tlangmi an si fawn rih. Chinchin Pekthang kan tlangmi si lo. A cunglei ah an rianttuan khawh ding kan chim cang. Zeidah kan nih caah a miak deuh i kan miphun caah a ttha deuh? Tuak ko uh……

 

KNOWLEDGE AGE AH KAN EDUCATION

American President John F. Kennedy (1960-63) nih hi ti hin a chim.Kum zabu 21 ahcun  hi tluk in a ngan mi vawlei hi serthlum ngaw lawng a si lai  a rak ti. Information ( thawngthanhnak technology le Communication ( I tlawn, I biakchonhnak) technology a that tuk caah vawlei cung kong cu cikkhat te ah theih khawh dih a si cang caah vawlei hi Global Village tiin auh a si cang. Kan chan hi "Knowledge age" hngalh fim chan a si an ti fawn. Knowledge age chungah i zuamnak( Challenge) hi a har lai caah derh khawh awkah hngalhnak fimnak thiamnak a hau. Cu caah UNO nih kum 2003-2012 kar hi "Literact Decade" ( Cathiam chan an ti Education hi Formal Education (Sianginn cawnmi) Non-Formal Education (Sianginn leng cawnmi) tiin  phun 2 in kalpi an kan fial.21st  Century challenge a derh khotu si awkah pumsa (physical) thinlung ( mental) tlamtling in a thanter (develop) khomi Education ngeih a hau. A mi paoh ca thiam a hau.

 

Aducation sullam: Education (fimthiamnak) a sullam hi a phun phun in an chim cio. Herbert Spencer (19th Century) nih hitin a chim. Education kan timi cu cawnnak in hmuh mi hngalhnak, fimnak, thiamnak hna nih tlamtling thanchonak (all round development)a pek awk a si. Hngalh fimnak ( Knowledge) hi a sunglawi bikmi a si i pumsa him damnak a pek. Fenh-aih le inn lo kawl le tuaktan a theihter. Fanu fapa zohkhenh a thiamter, nuncan zong hman zia a thiamter i, a mipun, a minung hawi caah san a tlaimi le bochan awk a tlakmi minung a siter, tiah a rak chim. Plato (427-347 BC) nih cun "pumsa thlarau a tlamtlinter (perfection) hi Education ah aa tel," John Locke (1532-1704) nih a chim mi cu, "A him dammi pum chungah  a dammi thinlung umter hi Education a rian pi a si," ati.

 

Inn Education : Sianginn kai, Tuition kai i cathiam hi Eduaction asi tiah mi tampi nih kan ruah sual tawn. Cathiam cu Education a hrampi cu asinain cathiam lawngin Education a tling kho lo. Cu caah Educators ( Fim cawnpiaktu) pawl nih Education centre fimthiam cawnnak hmun cu hmun 5 ah an then i cawnpiaktu, saya zong phun 2 in an then. Education centres hna cu:

(a) Inn ( Family)  

(b) Sianginn, University/ College

(c) Mibu- Biakinn

(d) Library- Radio, television, ( Mitampi tonnak hmun)

(e) Lentecelhnak hmun

 

 Hi hmun nga lakah a biapi tukmi hmun 2 cu Inn- Family le Sianginn - University/ College hi a si. Mifim hna nih, " Nu le pa hi cawnpiaktu hmasa bik an si," an ti." Hngakchia thuinak bawm (Cradle) a thuitu kut nih vawlei a uk," an ti.

 

 Inn ah fimthiam cawn hi a thawktu cu Greek miphun an si. BC 1000  hrawngah  an thawk cang. Greek poet (biazai ttial thiam) min thang Homer (850 BC)Philosopher minthang Socrates, Plato, Aristottle hna hi inn ah nu le pa nih ca chimhmi an si. Inn Education ah ca cawn lawng si loin  nunphung (civicduty) ziaza, lungput aa tel dih.  A hlei in an cawnpiak mi hna cu:

1. Khuazing, Pathian fel tein biak ding.

2. Nunnak pek tiangin ram le miphun  dawt ding

3. Uktu bawi le nu le pa, sayate upat ding

4. Thianghlim tein nun ding, zumh awktlak mi si ding ( Chastity and faithfulness)

5. Nu thiam ding, Pa thiam ding, thiamnak phun phun, hi vialte hi inn ah an rak cawng. Pa nih raltuk an cawn dih. Rom miphun zong nih Greek Education pungsan an i lak ve. Upadi pa 6 an ngei i, pakhat cu, "Fanu, fapa fimthiamnak cawnpiak tavuan cu nu le pa nih an lak lai, cu tavuan a la lomi nu le pa cu Rom cozah a dotu an si" tiin upadi an tuah. Rom Inn Education a hleihnak cu, ROm pa a simi cu miding mi raltha a si i thazang a dermi "Nu" cungah dawtnak, velngeihnak a ngei mi a si lai, ti a si. An Education a that tuk caah ram kip an tei hna i caan saupi vulei an uk.

 

Hngakchia Fimthiamnak: Hngakchia kan timi cu kum 1 in kum 5 kar a si. Inn an um lio a si. Kum 3 le kum 4 kar ahhin an thluak hi cheu thum cheu hnih tiang a thang. Hi lio an ton, an hmuhmi (expirience) hi an nun chung ( life) caah a bia pi tuk ti a si. Formal Education System ah Primiry in thawk a si. Kum 5 an tlin in sianginn kai a si. Ram khat le ram khat  an i lo lo. A tu chan ahcun Pre-Primiry Education zong a hau cang, zeicatiah sianginn kai hlan in timhtuah chung a hau tiah mifim  nih an ruah. Cu caahPre- Primiry  School cu sianginn ah komh in tuah lengmang a si cang. Cun Mucu a kai kho lomi ngakchia ca zongah (Mother's Circle ) tuah in nu le nih fale kha zohkhenhnak  an tuah. Hi mucu hi sifakmi caah cun a tha ngaingai. UNICEF nih ECCD Early Childhood Care and Development Programme, tuan tein  hngakchia thanchonak le zohkhenhnak Department le Biaknak lei bu he an i bawm i hmun tlawmpal ah an thawk cang. Hngakchia zohkhenhnak caah a kan bawmtu bu dang an um rih. Cu hna cu Save the Chilh (UK). Save the child (US),Later date Saint charity, Manna group,  Norway NGO ti pawl hi an si.  A dang ka theih lomi zong a um len rih lai. An kan bawmhmi cu Sianginn remh piak, pawngin, thutdan, dinti, lentecelhnak thilri le eidin hna an si. Pre- Primiry ahhin ca cawn a um rih lo. An thluak fahter awk a si lo. Cawn piak mi cu:

 

1. Pumsa thannak caah lentecelhnak a phun phun.

2.Ziaza (character) thanchonak caah  nunphung (civics)

3.thinlung nuamhnak caah zuksuai, a zuk pawl tamh, hla, lam cawnpiak, hlasakter, lamter, Healthy Living Style ha hi an cawnnpiak mi hna a si. Hi cawnpiak ningin inn ah fale cu cawnpiak an hau. An tuan khawh tawk tein riantuanter an hau. Inn/family caah tavuan kan ngei ve ti hi an theih fian a hau.

 

 1998kum kawlram Education hi remh (reform) tuah a si i, a tu hi 30 years plan ah kan luh ka a si. Education long term plan chungah aa telmi lakah a biapi pa 3 cu :

1. Kan mibu pi hi zungzal a cawngmi mibuu pi a si lai(Continuing Education)

2. A mi paoh ca an thiam lai.

3. A mi paoh hman hman a lut phaisa/ chawva an ngei lai. ( Income generation) Fimthiamnak tlamtling tein a pe khotu cu nu le pa le saya te an si. Nu le pa  le sayate tuanvo an tuan lo tikah hngakchia mino cheu cu an vai vuan. An rawk. Fapa fanu hna an rawk tikah innchungkhar ah ngaihchiatnak a chuak.

 

Dr. Martin Luther King nih a rak chimmi cu, " Kan tuan awk a si mi rian kan tuan lo hi sual a si."a ti. Dr. Steven Hre Kio nih, "Adam dai ziar a um kha sual a si,' kan tuan awk rian cu har zongah kan tuan a hau. Tuan loin kan um kha kan sual a si.

 

Tu chan Education Policy aa timhmi pakhat cu, Ram caah fimnak, thiamnak taktak a ngei mio( Highly qualified human resources) ngeih awk a si. Mino tha, Mino thawng siter awkah Greek Education le Rom Education  kan i lak mi a tampi awk a si. Education a hrampi (Foundation) cu Inn a si.

 

Thiamnak a phun phun: Education Seminar pakhat ah Vuanci hlun Dr. Khin Maung Win, nih a chim bia cu, " Tuchan cun a zei Education System le theory kha a hman, a tha tiah chim thiam awk a si ti lo. Zing le zan i thil a thleng lengmang. A biapimi cu chan he aa tlak in nun thiam i zuam awk a si, "a ti. Chan he kal tti khawh awk cun thiamnak  a phun phun kan ngeih a hau. Cawn a hau.

 

Cu caah nu le pa hna nih kan i zuam hrim hrim  a hau mi cu:(1). Nu le pa hi Saya tha kan si a hau. Kan fimthiamnak in si seh, kan nunzia in siseh, fale hi cawnpiak lamhruai a hau. Kan caan le kan chawva zong hman piak an hau. (2). Kan inn cu a nuammi fimthiam cawnnak hmun (Education Centre) ah kan tuah, kan ser a hau. A har kan ti sual lai. Dr. Samuel Johnson nih a chim mi cu, " Rian lianpi cu thazaang in lim a si bal lo, zuamnak tu in lim a si," a ti. Saikah khua mi zong nih kan umnak hmun cio in Education lei ah fak piin thazaang kan chuah i kan thinlung le kan caan kan pek ve a herh hringhren.

                                                             

Stalin Tha Cung Lian

Laimi Nih Facebook Chung I Cathlahmi Comments Kan Pek Ning?

 

Naite ah “ Hnangamnak Tling Taktak Cu Khrih Jesuh Sin Lawng Ah A Um” timi tlangtar sermon pakhat keimah ti khawh tawk tein ka ttial. Cu ka ttialmi cu Facebook group tam nawn ah ka share.

 

Cu ka sermon cu website ah ka chiah i facebook groups ka share nak ahcun a tlangpi le biahmaithi lawng ka langhter. A tang ah hmeh (click) tthan dingin link in ka chiah.

 

Cu ka sermon te cu group pakhat ahcun like tu hi minung 700 leng an si i “Amen” tiin a comments mi hi minung 98 bak an si. Ka cattialmi like peknak le Amen timi comments ka notification ah a hung cuang lengmang i ka ca an rel ngai ka ti i kai lawm taktak.

 

Ka sermon te kha like cu zat bak nih an ka pek i comments hi cu zat bak an si tiin in lunghmuih ngai in ka  chimh. Cu ka sermon te cu a like tu le amen petu an tamtuk ai tiah ka zoh tthan.

 

A chung ka vun kau i Amen a petu minung 98 chung ah a chung in ka sermon a reltu taktak hi minung 9 te lawng an rak si. Ziah hme! Hi vialte comments in “Amen” a petu vialte hi ka sermon hi rel loin maw comments an pek hnga ti ka lung a hung chuak.

Ka tlangtar le ka hmaitthi ahkhan maw “Amen” an pek hnga ti ka ruat tthan i cu ka biahmaitthi le tlangtar ahcun “Amen” peknak ding a um fawn lo.

 

Ka fianmi cu Laimi Facebook chung i ca kan comments tawnmi a ping le a pang in kan comments mi le bia chiakha pipi hna kan chim tawnmi hi a chung ca rel taktak loin an comments tawn caah a si lai ti kha ka hung fiang.

 

Ca rel loin comments tamtuk hi cattialtu nih kan i hmaithlak mi goal a rak si lo.  Ca ttha tein rel kan caah a tthahnem mi a um si le ilak, i nunpi ding kha kan i hmaithlak mi a si. Hi ca a reltu nang zei dirhmun ah dah na um? Rel loin comments a pemi hna na si sual maw?

 

Laiphung Ah Nu Cu Phun Tlau An Si, Khual Tlangval/Nungak le Miphun Dang Tlangval le Nungak A Uartu Cu Mi Zuangzaam Hawi Zawng Lo Kan Rak Ti Hna

Chin miphun cu pa phun ai hrawmmi kan si. Vawleicung miphun tam deuh zong hi Pa phun ai hrawmmi an si ve hna. Lai phungthluk ah nu cu “Phun tlau” tiah auh an si.  A ruang cu pasal le phun ai hrawmmi an si. Lai nu pakhat kha Cinzah pa hrinmi sihmanhsehlaw, Zathang pa nih a tthit ahcun a cinzah sinak kha a tlau i  a pasal phun Zathang sinak kha ai hrawmmi an si. Amah phun te cu a ttapa le nu le pa, chuah unau nih kan far, kan unau, an ti. An fale kha kan tule an ti hna. Cu bantuk in pasal phun ai hrawmmi an si  caah an vatnak phun paoh ai hrawmmi an si caah mirang pa a vat ahcun mirang ah a cang kho colh. Kawl pa a vat ahcun kawl ah a cang kho colh i Hlawnching Laipa a vat ahcun Hlawnching ah a cang colh.

 

Cu bantuk in Chinchin Pekthang zong hi Kawlpa a vami a si caah Kawl kan huat taktak mi hna le kan dohmi hna, kan covo vialte a kan chuttu miphun kha a va i cu chungkhar ah a ummi a si. Cu kan huat ngaimi hna le kan dohmi hna le kan covo vialte a kan chuttu a  pasal ah a chiatu cu Chin miphun ttanhtu le dawtu tiah auh ngam awk a ttha hnga maw ti ruah lo awk a ttha lo. Miphun tlawm tribal nihcun miphun dang vat hi a duh in an duh cio lo. An tuanbia tampi theih khawh a si. Israel miphun zong anmah miphun a va lomi miphun dang a vami cu an miphun in an rak chuah tawn hna. Miphun dang a vami cu hawi zawng lo deuh ah an rak ruah hna. Mi leer deuh, mi ning hngal deuh, mah miphun dawt le humhak a thei lo i miphun dang vat zong a poi ah a chia lo deuhmi an si.

 

Nan khua cio ah miphun dang le khua tlangval le nungak a kawmtuk mi cu a thlite in nihsawh le zeirel lo deuh cio an rak si. Hawi zawng lo, nu raam or pa raam deuh rak chiah an si.  A thli in kutchu rak tuh deuh mi an si. Nu nih khual pa a dawi tikah nu le pa ningzak ngai in rak um a si tawn. Ralkap a chawn deuhmi le kawlpa a chawn deuh chacha mi cu zei kan rak ti hna dek. Kan rak nehsawh hna, mi cheu khua ahcun mino upa le mino hruaitu hna nih rak cawnpiak le rak siik an rak si.  Cu tluk in Chin miphun nih kutchu kan rak tuh ziarmi nunning he ai lomi miphun dang kan ral, kan dohmi le kan covo a kan chuttu Kawl miphun a tthi i a vami cu Chin Chin Pekthang le Pu David Ngaisak an si.

 

Pa hi cu chungkhar uktu, chungkhar lu bik ah ruah a si caah miphun dang an thit hna zong ah an phun a tlau lo. Anmah tu nih midang kha kan miphun ah an canter tu khi a va si i a ttha ngai ko. Nain nu nih an vat tik hna ahcun an phun a tlau bak. An sinak a lo. Western ram sisehlaw, an  min hmai ah an pasal le min telh chih a si hnga. Nain kannih kan kawlram ahcun a va um theng lo. Asinain Lai phung ah phuntlau an si ve. An pasal phun ai hrawmmi an si. Cun miphun dang an vat tikah hawi zawng lo deuh ah ruah an si chap hoi. Tu lio mino rap hla phun an sak ngai tawnmi le miphun dawt phun khat ah an ruahmi cu “Laipa caah Laipu, Lainu caah Laipa” tiah rap hla in an sak lengmang ttheo. Laipa nih Lainu tthit hi miphun dawt phunkhat a si i, Lainu nih Laipa vat hi miphun dawt phunkhat a si ve. Laipa um ko nain miphun dang uar hi zuanzam phunkhat a si. Lainu um ko nain miphun dang nu uar hi zuanzam phun khat a si ve tthiam.

 

Cuti a si ahcun Chinchin Pekthang hi miphun dawtu taktak le miphun ttanhtu taktak, Chin miphun bak a si kan ti kho lai maw? A fale cu Kawl fa an si ko. A chungkhar kha Lai chungkhar ti khawh an si ti lo. Amah le phun tlau kan timi a si fawn. Amah chan a dih in an chungkhar cu Chin timi chim a si ti lai lo.  A dih colh. Pasal ca hmanh ah Lai tlangval ai thim kho lomi hi    Chin miphun a daw kan ti kho lai maw? Chin chungkhar kan ti kho lai maw? Thutdan le min tthat duh ah thutdan a tinco khawhnak ding ah CNLD ah a um ruangah Chin miphun a daw i a ttanh mi a si ti ngam a si ti lai maw? Ruah tampi a um.

Mi Inn Na Len Tikah Theih Dingmi

 

Laimi phun hi pakhat le pakhat i lenkai a hmangmi miphun kan si. Cu tikah pakhat le pakhat i ngamh le i dawt ruang ah ningcang lo tiangin hnahnok tiang in i lenkai kan hmang. Cucaah mileng nih kan theih dingmi a tlangpi a tanglei ahhin ka van langhter hna lai.

1.Na len dingmi kha len a ngah maw ngah lo hal hmasa.

2.Kutka king hmasa loin lut colh hlah.

3.Thutnak an in pekmi ah hmunhma ah tthut i zuam. Nangmah nawl in na duhnak paoh ah tthu hlah.

4.Na lenmi chungkhar an dam maw, an zaw maw, zeidah an tuah lio a si i zeitindah caan an hmanning a si hal hmasa hna. Zanriah zeitik ah an ei, zeitik ah an ih, a tu ah zeidah tuah ding an ngeih timi kha fiangte in hal hmasa. Cu hnu ah na herhmi chim

5. Bia na chim tikah thangtuk in chim lo i zuam.

6.An in pek lomi thil va ei hlah. Na ei tikah pawngkam zoh thiam i zuam.

7.Na lennak inn ah ihzau lo i zuam. Ih na duh tuk a si hmanh ah hal hmasa hna.

8.An chungkhar bia an i al mi ah maw, an i cawnpiaknak ah maw vai thlak lai ci.

9.Nangmah nawl TV, Computer tbk play hmang hlah.

10.Na chimmi ah an i nuamh i an nih lengmang ruang ah ngol in peh lengmang hlah.

11.Lawi caan hngal peng. Mi chonhbiak an thiam ruang ah lawi hngal loin um lai ci..

MINO LE FIMCAWNNAK

Phungthlukbia 2:1-12, 3:14-15

Biahmaithi:  Kan Bible zoh tikah fimnak hi biapi tuk ah a chiah i hmun 200 ah a tial. Kan Bible Uk 66 chungah Uk 17 nih fimnak kong an tial. Deut 3,Samuel 4,Siangpahrang 15,Chanrelnak 10,Ezra 1,Job 25,Salm 11,Phungtlukbia 63,phungchimtu 21,Isaiah 6, Jeremiah 10,Ezekial 5, Denial 7,Obidiah 2, Malakhi 1, Mathai 3, Mark 1, Luke 7, Lamkaltu 5 an tial hna. Biakam hlun lawng siloin Biakam thar zong nih tampi an tial. Cawnnak kong hi voi (5) kan Bible ah aa tial ve. Hngalhnak kong hi voi (164) a tial ve.Hi pathum a thlur pi cu fimnak an si. An pathum ningin kan fonh a si ahcun voi 369 a si. Cucaah Pathian nih hin fimnak hi biapi tuk ah a chiah ti hi hmuh khawh a si. Zeicatiah a mah zong a fim mi Pathian a si. Phungthlukbia 3:19-20 “Bawipa nih fimnak in vawlei kha rak dirh; hngalhthiamnak in van kha a hmunhter hna; a thiamnak thawngin ti thuk hna cu an i sat i khuadawm nih dap kha a thlak hna.” Phungthlukbia Dal 1-Dal 31 tiangah fimnak aitel lonak Dal a um lo.                             

 

Pathian nih van le vulei hi fimnak in a ser bantukin a sermi vulei uktu zohkhenhtu ding minung zong hi fimnak a pek, cu minung chung lila cung zong ahhin a mah riatuantu tha le a saltha ca ding ahcun mifim le mi thiamsang kha  a hman hna. Cu cu al awk a tha lomi a si. Isreal tuanbia kan zoh tikah an hruaitu (leader) pawl hna kha mifim le thiamnak a ngeimi lawngte an si. Moses, Paul, Saul Siangpahrang te hna pawl zong kha cawnnak tling a ngeimi an si hna. Cucaah Pathian saltha tling taktak si khawhnak dingah hin vulei fimnak a ngeimi le thiamnak  ngeih kha a herh ve. Zeicatiah Pathian mi hman kan zoh hna tikah hmuh khawh a si. Cucaah fimnak hi vulei ahhin a biapi tuk ti cu upa hngakchia thlu loin kan theih cio mi a si.Pathian nih minung hi kawlhawl dingin an kan ser ti hi, pakhatnak ah kan theih a herh. Cucaah vulei ahhin fimnak ngeih kan duh ahcun fimnak kan kawl kha kan nih kan rian  a si.  Cucaah Kan Chin mino kan zate nih kan no lio caan ah fimnak kha biapi ah chia in biatak tein thih nun ruat loin kan kawl kha kan nih kan rian ngan bik a si.

                                                                                                                                                                                   

Chan nih a kalpi ningin  minung kan nunning, kan ruahning, hmuhning le, umtuning zong kan rak i thleng cuahmah ve. Cu nihcun upa , hngakchia le mino ti thleidannak um loin, kan mah le kan sining cio in a kan luan hnawh i kan ziaza (habit) ah a rak i cang beh. Cu chantiluan chungah mino hna i kan fimcawnnak (Education), chawva kawlnak (Business) le zatlang dirhmun (Social Living Standard) hna cu khuaruahhar in a rak kan thlen. Kan vuleipi hi a rang tukin a tli chin lengmang.

 

Fimcawnnak (Education)

Tuchan fimcawnnak hi buaktlak in kan zoh i hlan deuh lio 19th century chan he kan tahchunh a si ahcun a thangcho hrimhrim ti khawh a si. A thangcho hrimhrim ko ti a kan theihternak cu tulio i kan hman cuahmah mi New Technology a si mi hna Computer, Internet, Mobile, MP4,MP3 le a dangdang seh thilri pawl hna hi an si. Hi bantukin thilri a um hlan deuh chan ahcun cawnnak hi duhsah tein sianginn khan chung lawng in le hmuhtonmi hna lawngin rak cawn a si. Sihmanhsehlaw hi thilri pawl rak ser hman an sinak nih nihin  kan cacawn nak ah tampi a bawmh, lung a fianter deuh, tha a damter deuh i caan tawi te ah thiam khawhnak a kan pek. Rang tukin a thangchomi fimnak ruangah hi New Technology hna hi nihin ah fawi tein kan hmankhawh ve cang hna. Nihin a chuak tharmi seh thilri hi thaizing ah a hlun colh lengmang. Cu i a ruang bik cu fimthiamnak a thancho tuk ruangah a si. Vuleicung minthang a simi Oxford University i Vice Chancellor a kai tharmi Andrew Hamilton nih cun  (Universities) nih hin nihin ahcun fimnak le theihhngalhnak lawng pek ding i tim awk a si ti lo, vuleipi hi zalong tein dotthlat khawhnak zong chimh cawnpiak chih an hau cang a ti. Cu fimthiamnak le theihhngalhnak, thilthar serkhawhnak a thancho tuk tikah hin vawleipi hi khuafate pakhat ah a canter cang ti cu mikip nih kan theih cio mi a si cang.

 

 

Cu tluk in a thangcho mi chan IT chan ahcun  kan nih mino zong khua a sa ve mi kan si hna. Cu lio ah zeihmanh tuah  loin kan um sawhsawh awk a si lo. Tahchunhnak ah India ram ummi in ka van langhter lai. Hawi tlukin phaisa kan ngei lo nain kan umnak ram hi Democracy ram a si caah kan mah le khap tawk tete in cawn ding tampi kan umnak hmun ahhin  a um. Cu zong cu kan cawng hna lo.Tahchunhnak ah Donbosco nih computer cawnnak an tuah mi free zongah kan cawng lo, English cawnnak zongah kan cawng lo, cun a lengah  kai i Donbosco bawmh hal ding zong kan hal hna lo. Ca kan cawn tikah le cawn sawhsawh in kan cawng. Kan Chin mi 90 percent cu Bible sianginn a kaimi an si. Bible Sianginn a chuakmi 90 percent cu mah duhherh hmanh an i tlamtlinh lo. Midang bomh an hal thiamthiam. Kum 3 India ah mirang holh in ca a cawngmi nih mah herh tlamtlinh lo awk a si lo. Ka soisel hna nak siloin  Church ah maw, community ah upa thim kan herh hna tikah Bible sianginn chuak pawl thim awk ah an tlak lo. An nunzia zongin thim awk a tlak lomi an tampi hawi. Khrihfabu kip zoh hna ulaw an mino hruaitu pawl hi Bible sianginn chuak pawl an i tel lo. Kan Chin mi nih kan ruah ning ah Bible sianginn kaimi cu Pastor riantuan dingah kan rak ruah, Pastor rian cu chim lo mino upa, Khrihfa upa ca hmanh ah a tlak lomi kan tamtuk. Hi zong hi kan Chin mi  nih fakpi in kan ruah  aherh cang. Ca tampi kan rel a herh. Bible sianginn a kaimi kan nau le pawl  a cheu khat le bang cu Bible ca pakhat le Dictionary pakhat lawngin kum an dih, a dang ca an rel ti lo, a dang ca an rel ti lo tikah an theih hngalhnak a tlawm i, midang biachimtu lawng  an ngai cang. Fakpi Mino nih kan ruah  a herh cang.

 

 

Thanchonak nihcun thatnak lei he chiatnak le he kaphnih in a phi a rak chuahpi ve. Cu lak i a rak biapi tukmi pakhat cu kan fimthiamnak nihcun  kan miphun, kan ram le kan mah a kan hrawktu a si lo ding kha a herh. Bianabia ah, Computer cu Game celhnak sawhsawh ah hman loin pawcawmnak (riantuannak) tu ah kan hman deuh awk ding a si. Internet zong hi Facebook le chatting lawng ah hman loin dotthlatnak le theihhngalhnak kawlnak a kan bawmtu dingin kan hman awk a si. Thil a thalo zohnak le a herh tuk lemlo chatting sawhsawh hna ah kan hman awk a si. Vulei khua caan ah ram thangcho ciami hna i Sianghleirun pawl cu hawi hlei in zeidah kan kawl hmasa kho deuh lai i zeithil hi dah kan ser hmasa lai tiah chunchun zanzan in an i zuam lio le an buai cuahmah lio ah kan mah mino hna zong hi vulei sersiamnak ah a biapi tuk mi hmunhma ah kan dir ve. Kan cawnmi fimnak hi kan caah ral a si sual ahcun ngaihchiat awk taktak a si hnga. Catialtu pakhat nih a tial mi cu “minthannak hi kan thihnak a si” tiah a rak tial, cu a suallam cu hmanzia thiam lo kha a si. Cu bantukin kan cawnmi fimnak a si ah, minthannak, thiamnak a si ah thihnak lei a kan panhpitu a si lo kha  biapi ngai mi a si.

 

Chawvakawlnak (Bussiness)

 Zei thil kan tuah paoh ah a herh bikmi cu thil a sining kan theih hmasa i, a theory kan thiam a herh bantukin sipuazi kan tuah tik zongah cu cu a herh bik mi tawh (Key) pakhat a si. Tuahzia na thiam lo ahcun na sung ko lai. Tuchan kan Chin mino nih chawva kawlnak ruangah ramdang kan kal i kan pawcawmnak zong a si ko. Ramdang kal i kuli riantuan hi kan sining ruangah a si ko nain kan uar hrimhrim ruang zongah a si fawn. Mino nih chanchung pawcawmnak caah hi tiang lawng maw kan ruah khawh hnga? Ramdang kal lawngah kan i cawm kho lai ti ruahnak hi kan ngeih awk a si lo. Caan tawi (short term) ca lawng ruah i chanchung salsinak kan i thim cu kan palh deuh ko rua ka ti. Ka chim duhmi cu ramdang kal hi ka doh tinak si loin ramdang kan kal zongah zeibantuk lungput (mind set) he dah kan kal. Rian ka tuan lai i ka paw kaa cawm kho lai ti men in maw a si,a  siloah sianginn ka va kai than lai i keimah ca a si ah, Chin mi ca tiang thathnemnak a chuahpi khotu tal ka si ve lai timi ruahnak he dah kan kal ti zong hi kan i fian cia a hau hrim cang. Phaisa kan kawl ning zong thazaang rumro in kawl peng ding kha kan i ruah awk a si lo.

Chin miphun cu Pathian nih a kan dawt i ram tha lei a chuakmi zong tam ngai um a si cang. Mah chung hin kan mipi ca le khua le ram caah chawvakawlnak lei a si ah, cawnnak lei le thiamnak leiin thanconak lei a si ah, thatnak a pe than khotu si ding hi a tu ramleng um  Chin mi unau rual nih kan ruah bik awk a si tiah ka hmuh. Sipuazi kan tuah tikah le fimnak kan kawl tikah (Short term) caantawi a miak lawng zoh loin hmailei caan saupi (long term) ca tiang na ruah ding kha biapi ngai.

 

Zatlang Dirhmun Hmuhning

Tuchan mino dirhmun hi mifim tampi nih focus an tuah tikah generation pakhat bantuk in a hung tlau cuahmah ti a si. A thatnak lei khel (optimism) in a rak zohtu an um ve bang a chiatnak lei khel (pessimism) in a rak hmu mi zong an rak tampi ve. Youth Today- The Newspaper on Youth Work i kan hmuh mi cu “Mino cu thatlonak tuahnak lei in a dotu an si leng ah thiltha le ruahchan-awk a simi thil kha a kawltu an si i thiltha tuah duhnak thinlung a ngeimi (humanism) zong an si.” tiah a ti. Nihin mino hi nihin hruaitu kan si a herh cang. Ram hruaitu na si khawhlo hmanh ah ram a remhtu si ding tal cu naa zuam awk a si. Latin American Youth Centre (LAYC) hi kum 1970s, Washington. D.C ah rak dirhmi Buu a si. Hi buu nihhin Latino, African-American, Asian le African Youth pawl karlak i (Cultural bridges) nunphung aa lo lo mi, kan mah le kan nunphung kan upat cio bantuk in midang nunphung zong i hrawmpi khawh ve nak (board-mindedness) a kan ngeihter. Hi zong hi mino i a thil tikhawhnak a si. Atu chanthar ralhrang pawl (terrorism) zong hi mino nih biatak tein ideologically in kan khamh awk le doh awk a si. Kan vuleipi le kan khuaram, miphun hi chan saupi tiang hmun seh, a tha deuh mi thil chuak seh ti a duh mi vialte mino nih kan i timhmi cungah caansau ca le teimaknak he i zuam cio sihlaw kan ram, kan vulei le kan Laimi phun zong a thangcho deuh i a nuam deuh mi le a tha deuhmi hmunhma ah a cang ko lai.

 

Biafunnak

A cunglei i kan chim ciami hna pathum hi minung pakhat, khua pakhat le ram pakhat a thancho le thancho lo zohnak a si caah a tu kan mah chanthar laihritlai vialte zong nih kan miphun le kan mah pumpak sining kan cuai kan i thlai khawh i kan i hmuhkhawhnak hnga tiah ka van langhtermi hna an si. Fimcawnnak lei kan ram le kan miphun cu hawi kan tluk kho hrim rih hna lo, cun chawva kawlnak leiin a si ah zatlang le minung nun ningcang (Civilization) hna zongah hawi hnu kan dawi rih a hau. Hawi miphun le hawi ram phaknak dingah cun nihin suimilam pakhat ca zohmi le riantuan mi nih thaizing cu hawi hleiin suimilam pahnih zoh le tuan kan hau cang. Fimcawnnak, chawva kawlnak le zatlang nunphun kan hmuhning lungput (Mind-set) hna le kan vawlei kan hmuh ning (perspective) hna hi kan thlen a hau hrim ve cang. Steven Covey nih What you see is what you are a ti bantukin kan hmuh ningin kan si tak ko caah kan mah kan I thleng hmasa lawng ah kan unau le kan miphun kan thlen khawh lai cu hnu lawngah kan ram le kan miphun zapi tein a lamkip in a thangcho lai.